Падтрымаць насКронікаСувязь з намі55+ News

1. Чаму важна пісаць аб сталых людзях?

У Беларусі каля двух мільёнаў сталых людзей (больш за 20% насельніцтва) пераадолелі 60-гадовую мяжу. Гэта парог, пасля якога краіну называюць узроставай, адносна сталай або пастарэлай. Паводле статыстыкі Сусветнага банка, Беларусь разам з Японіяй і Балгарыяй уваходзіць у лік краін з самай высокай доляй сталых людзей. Тое, што многія людзі жывуць да 60 гадоў і даўжэй, – несумненны поспех медыцыны і новыя магчымасці для развіцця грамадства. Але нярэдка старэйшы ўзрост нясе рызыку беднасці, недастатковага доступу да медыцынскіх і сацыяльных паслуг, сацыяльнай ізаляцыі. Напрыклад, у Беларусі 159 тысяч сталых людзей самотныя, 652 тысячы чалавек пражываюць адны. Звяртаючы ўвагу на гэтыя праблемы, СМІ могуць дапамагчы ў іх вырашэнні, паспрыяць фарміраванню актыўнай пазіцыі саміх сталых людзей і пазітыўнага стаўлення да старэйшага ўзросту.

2. Калі пачынаецца сталы ўзрост?

Па агульнапрынятай у геранталогіі класіфікацыяй да ліку сталых адносяцца людзі ва ўзросце ад 60 да 75 гадоў. Людзі старэйшыя за 90 гадоў – доўгажыхары. У публікацыях СААЗ аб сталых людзях статыстычнай мяжой, як правіла, з’яўляецца ўзрост 60 гадоў і старэй. Калі пра людзей сталага ўзросту і доўгажыхароў пры гэтым не гаворыцца асобна, то яны ўключаныя ў групу сталых. Калі ёсць неабходнасць вылучыць іншую ўзроставую групу, паказваюцца лічбы: напрыклад, “прадпрымальнікі ва ўзросце 55-64 гадоў”.

3. Сталыя, састарэлыя, старыя, людзі шаноўнага ўзросту – як правільна?

Калі ў мастацкай літаратуры цалкам звыклымі выглядаюць словы “стары са старой”, то ў журналісцкіх матэрыялах яны могуць апынуцца недарэчнымі і крыўднымі. Іх варта пазбягаць. “Бабуля” – падыходнае слова, калі мы маем на ўвазе сваяцтва з унукамі, але яно можа гучаць паблажліва ў значэнні “сталая жанчына”.

Такія словы, як “састарэлы” ці “стары”, крыўдзяць, а выразы “шаноўны ўзрост” ці “ўзрост шчасця” больш падыходзяць для віншаванняў з юбілеем, чым для публікацый аб праблемах.

Фармулёўка “паважаны ўзрост” таксама не самая ўдалая, бо чалавек заслугоўвае павагі ў любы перыяд жыцця.

“Сталыя людзі” – прыняты ў афіцыйных публікацыях СААЗ і іншых міжнародных арганізацый варыянт, калі гаворка ідзе пра людзей ва ўзросце 60 гадоў і старэй. Яго ж выкарыстоўваюць ўжо і многія беларускія медыя.

У апошні час у СМІ становіцца папулярнай фармулёўка 50+, 60+. Магчымыя таксама варыянты: “старэйшы ўзрост”, “старэйшае пакаленне” і “трэці ўзрост” (“людзі трэцяга ўзросту”).

4. “Здаровае старэнне” – ці няма ў гэтых словах супярэчнасці?

СААЗ вызначае здаровае старэнне як працэс развіцця і падтрымання функцыянальнай здольнасці, якая забяспечвае дабрабыт у сталым узросце. У гэтым сэнсе здаровае старэнне пачынаецца з самага нараджэння: па сутнасці, гэта рост і сталенне, але не «дряхленне». Дабрабыт разглядаецца ў самым шырокім сэнсе і ўключае шчасце, задаволенасць і самарэалізацыю. Функцыянальная здольнасць – гэта камбінацыя індывідуальных характарыстык і ўмоў навакольнага асяроддзя, а таксама ўзаемадзеянне паміж імі. Напрыклад, сталы чалавек з парушэннем апорна-рухальнага апарата можа заставацца мабільным, калі карыстаецца калыскай і пражывае ў доме з вялікім ліфтам і пандусам. У менш спрыяльных умовах яго мабільнасць будзе моцна абмежаваная. Такія індывідуальныя асаблівасці, як псіхалагічныя рысы і рэзервы здароўя, таксама ўплываюць на вынік.

5. А можа старэнне быць паспяховым?

Першапачаткова даследчыкі старэння канцэнтраваліся на яго адмоўных наступствах. Але ўжо больш за стагоддзе вывучаецца феномен паспяховага старэння, якое таксама называюць пазітыўным, прадуктыўным, шчасным або аптымальным. З моманту з’яўлення канцэпцыі паспяховага старэння ў 1963 годзе ў навукоўцаў няма адзінага меркавання аб тым, што ўваходзіць у гэтае паняцце. З біямедыцынскія пункту гледжання яго кампаненты гэта – добрае здароўе, адсутнасць хранічных захворванняў, незалежнасць у паўсядзённых справах, высокі ўзровень пазнавальных здольнасцяў, фізічная сіла, мабільнасць, а таксама выкананне добраахвотнай працы. Псіхалагічны падыход вызначае паспяховае старэнне больш шырока і суб’ектыўна, уключаючы ў яго задаволенасць змяненнем ўзросту, пазітыўныя эмоцыі, адсутнасць адзіноты, псіхічнае здароўе і сацыяльную падтрымку. Іншымі словамі, гэта задаволенасць пражытымі гадамі і цяперашняй жыццём.

6. Што такое эйджызм і чым ён небяспечны?

Эйджызм – гэта стварэнне стэрэатыпаў і дыскрымінацыя ў дачыненні да асобных людзей або груп людзей па ўзроставай прыкмеце. Сёння эйджызм, магчыма, больш распаўсюджаны, чым сексізм (дыскрымінацыя па палавой прыкмеце) ці расізм. Пацярпець ад эйджызма можна ў любым узросце, аднак верагоднасць гэтага павялічваецца па меры старэння.

Калі на працу запрашаюцца суіскальнікі ва ўзросце да 40 гадоў – гэта эйджызм. Калі сталыя людзі, як група прадстаўлены слабымі і раздражняльнымі, успрымаюцца як баласт – гэта таксама эйджызм. Абавязковы выхад на пенсію па дасягненні пэўнага ўзросту адносяць да дыскрымінацыі. Выкарыстанне вобраза “бедных” (не толькі матэрыяльна) “сталых ” – прыклад вікцімізацыі і дыскрымінацыі.

Праявы эйджызма зніжаюць самаадзнаку, пагаршаюць здароўе і якасць жыцця ў старэйшым узросце, перашкаджаюць эфектыўнаму развіццю грамадства. Сталыя людзі, якія негатыўна ўспрымаюць старэнне, могуць жыць на 7,5 гадоў менш, чым іх аднагодкі з пазітыўным настроем.

7. Як вымяраецца якасць жыцця ў сталым узросце?

Сёння выкарыстоўваюцца два асноўных інструмента – індэкс актыўнага старэння (ІАС, Active Ageing Index) і глабальны індэкс ЭйджВотч (AgeWatch).

Першы разлічваўся для 28 краін Еўрасаюза з улікам наступных паказчыкаў:

– занятасць ва ўзросце 55+;

-удзел у грамадскім жыцці;

-незалежная, здаровая і бяспечная жыццё;

-магчымасці і спрыяльнае асяроддзе для актыўнага старэння.

Па вызначэнні Еўрапейскай Камісіі і Еўрапейскай Эканамічнай Камісіі ААН, “пры актыўным старэнні людзі застаюцца ўдзельнікамі рынку працы, ажыццяўляюць прадуктыўную неаплатную дзейнасць (напрыклад, клопат пра членаў сям’і і валанцёрства) і захоўваюць здароўе, незалежнасць і бяспеку ў старэйшым узросце”.

Глабальны індэкс ЭйджВотч адлюстроўвае сітуацыю ў 96 краінах, якія падалі супастаўныя дадзеныя па старэнню. Улічваюцца індыкатары з чатырох сфер: матэрыяльная забяспечанасць, стан здароўя, асабісты патэнцыял, спрыяльнае асяроддзе. Беларусь займае ў рэйтынгу 64-е месца, і гэта ўмерана добры вынік.

8. Што такое «срэбная эканоміка»?

“Срэбная эканоміка” ўключае ў сябе рынак, дзе занятыя сталыя людзі, і рынак тавараў і паслуг для старэйшага пакалення. Старэнне насельніцтва разглядаецца ў ёй як патэнцыял для інвестыцый і росту.

Цяпер у «трэці ўзрост» ўваходзіць пакаленне, якое паспела рэалізаваць сябе па-за савецкай мадэлі эканомікі. Многія яго прадстаўнікі працягваюць працаваць і хочуць захаваць звыклы ўзровень спажывання. Гэта азначае, што яны будуць патрабаваць больш высокай якасці жыцця ў старэйшым узросце і будуць гатовыя плаціць за яго. Гэта таксама стварае новыя магчымасці для бізнесу.

На “срэбным рынку” шмат свабодных ніш. У старэйшым узросце патрэбныя догляд і нагляд на хаце, рэабілітацыя, бытавыя паслугі і сродкі, якія палягчаюць камунікацыю; камфортныя дамы для састарэлых і якое суправаджаецца пражыванне; страхавыя паслугі; дружалюбная гарадское асяроддзе, новыя тэхналогіі. Напрыклад, чакаецца, што з развіццём тэлемедыцыны стануць папулярныя гаджэты для дыстанцыйнага маніторынгу здароўя.

9. Як распавядаць гісторыі сталых людзей?

СМІ паступова адыходзяць ад аднатыпнага вобразу сталага чалавека, незадаволенага і “беднага” ва ўсіх сэнсах. З’яўляюцца публікацыі пра актыўных сталых людзей, якія знайшлі сябе ў старэйшым узросце. У журналісцкіх матэрыялах сталыя людзі могуць выступаць як эксперты, як спажыўцы асаблівага сучаснага сегмента тавараў і паслуг, як захавальнікі успамінаў і ранейшай культуры, каштоўныя супрацоўнікі або актывісты, якія прасоўваюць інтарэсы супольнасці. Журналістам варта звярнуць увагу на ініцыятывы, якія ўлічваюць інтарэсы людзей у старэйшым узросце, – напрыклад, гарады, дружалюбныя сталым людзям. Але ў публікацыях важна разглядаць іх не як нешта спецыфічнае і чужое іншым сацыяльным групам – кожнаму чалавеку камфортна, калі ў парку ёсць зручныя месцы для сядзення, пандусы, парэнчы, грамадскі туалет, пітная вада.

10. Дзе шукаць герояў?

Актыўных сталых людзей можна дакладна знайсці ва ўніверсітэтах трэцяга ўзросту, ветэранскіх арганізацыях, НДА, групах сама – і ўзаемадапамогі або ініцыятыўных групах, аб’яднаных агульнымі інтарэсамі. Гэтую мадэль працы з сацыяльна ўразлівымі людзьмі перадаў Беларусі Швейцарскі Чырвоны Крыж. У кожнай такой ініцыятыўнай групы ёсць падапечныя, пра якія клапоцяцца сталыя валанцёры. Пры гэтым выразнага падзелу паміж тымі, хто аказвае дапамогу, і тымі, хто прымае яе, няма: самі сацыяльна ўразлівыя людзі становяцца валанцёрамі і аказваюць пасільную дапамогу іншым, яшчэ больш якія жывуць у нястачы. У 2019 годзе ў Беларусі было 90 ініцыятыўных груп. На гэтай карце відаць, у якіх гарадах яны ёсць.

11. Як ілюстраваць публікацыі аб сталых людзях?

Сярод фатаграфій сталых людзей у СМІ пераважаюць два супрацьлеглыя вобразы: “нашы” пенсіянеры, сярдзітыя або сумныя, і «замежныя» — шчаслівыя вандроўцы. Але і ў нас ёсць сталыя людзі, якія вядуць актыўнае жыццё, наведваюць культурныя мерапрыемствы, займаюцца спортам. Важна паказваць прывабныя вобразы нашых суайчыннікаў.

Калі ілюстраваць тэкст фатаграфіямі рознаўзроставых груп, тады людзі старэйшага ўзросту становяцца бачнымі ні як ізаляваная група, а як важная і неад’емная частка грамадства.

Калі паўстала неабходнасць скарыстацца фатаграфіямі з сямейнага альбома героя, лепш адразу ж падчас інтэрв’ю перазняць іх, а не забіраць з сабой, бо для сталага чалавека гэта лішні нагода для турботы.

12. Правілы зносін са сталымі людзьмі

Людзі старэйшага ўзросту – неаднастайная група, а таму першае правіла – мець зносіны як звычайна. Перад вамі дарослы чалавек з вялікім вопытам. Зносіны павінна будавацца на роўных.

Так, сталыя людзі нярэдка марудлівыя, могуць быць скрытным, негаваркімі, ім ўласцівыя асцярожнасць і абачлівасць. Вось чаму не варта абмяжоўваць гутарку ў часе, а пачынаць лепш з простых “размінкавых” пытанняў.

Трэба даваць права сталым людзям самім ўсталёўваць правілы: выбраць месца, дзе сустракацца і сядзець, мець магчымасць зрабіць паўзу або спыніць гутарку. Гэта забяспечвае ім пачуццё кантролю над тым, што адбываецца.

Калі ў сталага чалавека ёсць асаблівасці – можна скарэктаваць зносіны ў працэсе. Для гэтага праверыць, наколькі добра ўспрымаецца ваша інфармацыя: напрыклад, можна задайць пытанне “Так у якой гадзіне мы сустракаемся?».

Калі вы заўважылі, што чалавек дрэнна чуе, варта казаць не гучней, а павольней і выразней, размясціўшыся так, каб была бачная ваша артыкуляцыя і міміка.

Чалавек з прыкметамі дэменцыі можа забываць нядаўнія падзеі, але добра памятаць больш раннія. Задайце пытанне аб далёкіх днях, тады суразмоўца адчуе сябе ўпэўнена.

Погляды сталага чалавека могуць не супадаць з вашымі. Праявіце памяркоўнасць, не ўступайце у спрэчку. Не варта прыспешваць, перарываць, дэманстраваць, што нейкія дэталі з’яўляюцца неістотнымі.

Не раздражняйцеся, калі сталы чалавек памыляецца, блытае даты або падзеі. Слухайце актыўна: перафразуйце пачуты адказ або сумуйце сказанае і перапытаў: “я правільна вас пачуў?». Гэта дасць магчымасць не заблытацца ў эмацыйна выкладзеных фактах. Пераправяраць інфармацыю ў іншых крыніц.

Сталыя людзі вельмі адчувальныя, калі хтосьці ўрываецца на іх тэрыторыю. Не чапайце без дазволу асабістыя рэчы суразмоўцы. Нават калі трэба ўсяго толькі вызваліць на стале месца для дыктафона, пажадана атрымаць на гэта згоду.

У той жа час многім сталым людзям, асабліва адзінокім, важны фізічны кантакт. Калі гэта дарэчы, можна дакрануцца да суразмоўцы, прыабняў, але пры гэтым абавязкова глядзець за рэакцыяй, каб выканаць карэктнасць.

Карткі падрыхтавала Паўліна Іванько, спецыяліст па камунікацыі швейцарскага Чырвонага Крыжа.